آینده پژوهی زیست محیطی و توسعه پایدار

آینده پژوهی زیست محیطی و توسعه پایدار

تحلیل و اولویت‌بندی روستاهای هدف گردشگری استان لرستان با رویکرد توسعه پایدار

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
زینب حاجری 1
مهران زند 2
مریم رحمتی 3
بهمن میر 4
1 استان لرستان، شهرستان خرم آباد، میدان 22 بهمن
2 دانشیار پژوهشی سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، پژوهشکده حفاظت خاک و
3 استاد مدعو گروه جغرافیا دانشگاه لرستان
4 کارمند اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان لرستان
10.22034/fersd.2026.1.8.1
چکیده
هدف: گردشگری روستایی در دهه‌های اخیر به‌عنوان ابزاری کارآمد برای ایجاد اشتغال پایدار، درآمدزایی و کاهش مهاجرت روستاییان مورد توجه قرار گرفته است. این پژوهش با هدف اولویت‌بندی شش روستای هدف گردشگری استان لرستان (گوشه شهنشاه، سنگ‌تراشان، رباط نمکی و سه روستای دیگر) با در نظر گرفتن سه شاخص اصلی اقتصادی، اجتماعی-فرهنگی و زیست‌محیطی طراحی شده است. این پژوهش نه تنها به دنبال رتبه‌بندی روستاهاست، بلکه تلاش دارد با تحلیل علمی، الگویی راهبردی برای تخصیص منابع محدود به مکان‌هایی با بیشترین تأثیر در توسعه منطقه‌ای ارائه دهد.
روش‌ها: جامعه آماری این پژوهش شامل ۱۰ نفر از کارشناسان خبره اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان لرستان بود. داده‌های اولیه از طریق پرسشنامه‌های طراحی‌شده مبتنی بر شاخص‌های استخراج‌شده از منابع معتبر گردآوری شد. برای سنجش پایایی متغیرها از آزمون آلفای کرونباخ استفاده شد که نشان‌دهنده همگنی مناسب گویه‌ها بود. سپس برای ارزیابی تفاوت معناداری بین اولویت‌ها و رتبه‌بندی نهایی روستاها، آزمون فریدمن در محیط نرم‌افزار SPSS اجرا شد.
نتایج: نتایج پژوهش نشان داد که روستای گوشه شهنشاه با کسب رتبه نخست در ابعاد اقتصادی و اجتماعی-فرهنگی، به‌عنوان اولویت اصلی برای تبدیل به روستای هدف گردشگری شناخته می‌شود. در بعد زیست‌محیطی این روستا در اولویت دوم قرار گرفت که نشان‌دهنده توازن نسبی آن در میان معیارهای پایداری است. پس از آن، روستاهای سنگ‌تراشان و رباط نمکی به ترتیب در رتبه‌های دوم و سوم قرار گرفتند.
نتیجه‌گیری: این رتبه‌بندی نه‌تنها برتری یک روستا را مشخص می‌کند، بلکه الگویی سلسله‌مراتبی را برای توسعه هماهنگ گردشگری در سطح استان ترسیم می‌نماید. نتایج این پژوهش می‌تواند به عنوان مبنایی برای برنامه‌ریزی راهبردی و تخصیص بهینه منابع در توسعه گردشگری روستایی استان لرستان مورد استفاده قرار گیرد.

تازه های تحقیق

۱. ارائه چارچوب ارزیابی سه‌بعدی پایداری برای روستاهای هدف گردشگری
این پژوهش برای اولین بار در استان لرستان، چارچوبی جامع برای ارزیابی روستاهای هدف گردشگری بر اساس سه بعد اصلی اقتصادی، اجتماعی-فرهنگی و زیست‌محیطی طراحی و پیاده‌سازی کرده است. این چارچوب امکان سنجش هم‌زمان و متوازن پایداری را در روستاهای مورد مطالعه فراهم می‌آورد.

۲. اولویت‌بندی علمی روستاها بر اساس نظر خبرگان
برای نخستین بار، اولویت‌بندی روستاهای هدف گردشگری استان لرستان با استفاده از نظرات ۱۰ نفر از خبرگان و کارشناسان ارشد اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان انجام شده است که اعتبار و کاربردی بودن نتایج را تضمین می‌کند.

۳. شناسایی روستای گوشه شهنشاه به عنوان الگوی توسعه متوازن
روستای گوشه شهنشاه با کسب رتبه اول در ابعاد اقتصادی و اجتماعی-فرهنگی و رتبه دوم در بعد زیست‌محیطی، به عنوان الگویی موفق از توسعه متوازن و پایدار در استان لرستان معرفی شده است که می‌تواند به عنوان ویترین توسعه گردشگری پایدار در استان مورد توجه قرار گیرد.

۴. هشدار جدی در مورد روستای بیشه با وجود جاذبه‌های طبیعی
روستای بیشه با وجود برخورداری از جاذبه‌های طبیعی استثنایی مانند آبشار معروف بیشه، به دلیل تنش‌های اجتماعی (بی‌میلی جامعه محلی) و بحران زیست‌محیطی (آلودگی بالا و فقدان زیرساخت‌های دفع فاضلاب و مدیریت پسماند)، نتوانست به عنوان روستای هدف قابل‌توصیه مطرح شود. این یافته نشان می‌دهد که صرف برخورداری از جاذبه‌های طبیعی، ضامن موفقیت گردشگری نیست.

۵. استفاده از آزمون فریدمن برای رتبه‌بندی روستاها
به‌کارگیری آزمون ناپارامتریک فریدمن در محیط SPSS برای رتبه‌بندی روستاها بر اساس ۱۳ شاخص کلیدی، رویکردی علمی و قابل‌اتکا برای اولویت‌بندی ارائه داده است که نتایج آن با سطح اطمینان ۹۹ درصد تأیید شده است.

۶. طراحی ۱۳ شاخص کلیدی در سه بعد پایداری
این پژوهش با شناسایی و تعریف ۱۳ شاخص کلیدی در سه بعد اقتصادی، اجتماعی-فرهنگی و زیست‌محیطی، ابزاری جامع برای ارزیابی روستاهای هدف گردشگری فراهم آورده است که می‌تواند در سایر استان‌ها نیز مورد استفاده قرار گیرد.

۷. ارائه الگوی تیپ‌شناسی روستاها برای توسعه هدفمند
برای اولین بار، روستاهای هدف گردشگری استان لرستان به سه تیپ «پایدار-محور» (گوشه شهنشاه)، «اقتصاد-محور با ریسک بالا» (سنگ‌تراشان) و «میراث-محور» (رباط نمکی و بیشه) تقسیم‌بندی شده و برای هر تیپ راهبرد توسعه خاصی ارائه شده است.

۸. تأکید بر نقش مشارکت و رضایت جامعه محلی
نتایج این پژوهش به‌وضوح نشان می‌دهد که موفقیت گردشگری روستایی نه تنها به زیرساخت‌های فیزیکی، بلکه به پذیرش اجتماعی و رضایت جامعه میزبان وابسته است. روستای گوشه شهنشاه با کسب بالاترین امتیاز در شاخص «رضایت جامعه میزبان» این نکته را تأیید می‌کند.

کلیدواژه‌ها
آزمون فریدمن
توسعه پایدار گردشگری
رتبه‌بندی روستاهای هدف
برنامه‌ریزی راهبردی
لرستان
موضوعات
Akbarian Ronizi, S., & Rezvani, M. (2015). Analysis and explanation of tourism development sustainability in rural areas (Case study: Central District of Damavand County). Journal of Human Geography Research, 1, 81-95. https://doi.org/10.22059/JHGR.2015.51264
Aligholizadeh, N. (2014). Examining the government's performance in developing tourism activities with emphasis on tourism policies and programs in rural areas. Proceedings of the 2nd National Conference on the Role of Tourism in Development, University of Mazandaran, pp. 1258.
Bahloul Yaghashghaei, K. (2014). Firuzabad and the dream of development. Green Book, p. 1.
Bozarjomehri, Kh., & Mahdi Modoudi, M. (2015). Comparative evaluation of different tourism potentials in target villages of Golestan Province. Journal of Human Settlements Planning Studies, 31, 1.
Choi, H.C., & Sirakaya, E. (2006). Sustainability indicators for managing community tourism. Journal of Tourism Management, 27(6), 1274-1289. https://doi.org/10.1016/j.tourman.2005.05.009
Domínguez, T., Darcy, S., & Alén, E. (2014). Competing for the disability tourism market – A comparative exploration of the factors of accessible tourism competitiveness in Spain and Australia. Tourism Management, 47, 261-272. https://doi.org/10.1016/j.tourman.2014.10.008
Eftekhari, S., Roknoddin, A., Mahdavi, D., & Pourtaheri, M. (2011). The process of localizing sustainable tourism development indicators. Journal of Rural Research, 4, 1.
Ghaffari, R., & Vaezian, F. (2016). Spatial Research, 1(1).
Heidari Sureshjani, R., Kiani Salmi, S., & Basereh, A. (2017). Evaluation and prioritization of tourism target villages using multi-criteria decision-making techniques. Tourism Management Studies, 43, 101. https://doi.org/10.22054/tms.2018.9449
Juma, L.O., & Khademi-Vidra, A. (2019). Community-based tourism and sustainable development of rural regions in Kenya: Perceptions of the citizenry. Sustainability, 11(7), 47-33. https://doi.org/10.3390/su11174733
Khoshnazar, M., Rahimi, R., & Taghdisi, A. (2012). Evaluation of investment priorities in tourism sample areas of Semirom County. Tourism Studies, 2(3), 24.
Ko, T.G. (2005). Development of a tourism sustainability assessment procedure: A conceptual approach. Journal of Tourism Management, 26(3), 431-445. https://doi.org/10.1016/j.tourman.2003.12.003
Mahdavi, D. (2011). Evaluation of rural tourism development sustainability in Iran (Case study: Historical-cultural villages of Iran) [Doctoral dissertation, Tarbiat Modares University].
Movahedi, R., Sepahvand, R., & Rahimi, M. (2021). Strategies for developing sustainable rural tourism capacities in Khorramabad County. Tourism Management Studies, 16(55). https://doi.org/10.22054/TMS.2021.28262.1809
Rezvani, M., Akbarian Ronizi, S., Eftekhari, S., Roknoddin, A., & Badri, S.A. (2012). Explanation of sustainability benchmark indicators in evaluating the effects of tourism patterns in rural areas surrounding metropolises; Case study: Rural areas surrounding the Tehran metropolis. Journal of Human Geography Research, 3, 69.
Schmudde, U., & Sörensson, A. (2020). Tourism development in rural areas in Sweden – In the shadow of a well-established destination. Athens Journal of Tourism, 7(1), 55-74. https://doi.org/10.30958/ajt.7-1-3
Sharifzadeh, A., & Moradinejad, H. (2001). Sustainable development and rural tourism. Jihad Socio-Economic Monthly, June-July.
Sharpley, J., & Richard, S. (1997). Tourism and development in the developing world.
Sharpley, R. (2002). Rural tourism and the challenge of tourism diversification: The case of Cyprus. Tourism Management, 23(3), 233-244. https://doi.org/10.1016/S0261-5177(01)00057-X
Shokouhi, M., & Yazdanpanah, M. (2019). The impact of empowerment on residents' support for tourism development in the Kamardough tourism region. Planning and Spatial Planning, 23(1), 103.
Tavaze, N., & Ardeshiri, M. (2015). Recognition of the capabilities of Firuzabad Atashkadeh village for tourism development with a focus on local indicators. Proceedings of the 1st National Conference on Sustainable Urban Development, Tehran, Kimiya Research Group. https://doi.org/20.1001.1.27173747.1400.2.2.5.3
آینده پژوهی زیست محیطی و توسعه پایدار

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 25 خرداد 1405