بحران زیست‌محیطی ایران در دهه‌های اخیر از سطح مسائل بخشی فراتر رفته و به یک بحران سیستمی اجتماعی–اکولوژیک تبدیل شده است؛ بحرانی که در آن، تغییرات تدریجی شاخص‌ها می‌توانند به فروپاشی‌های غیرخطی و برگشت‌ناپذیر منجر شوند. با این حال، بخش عمده‌ای از مطالعات آینده‌پژوهی زیست‌محیطی همچنان بر سناریوهای توصیفی و روندی تکیه دارند و توان کافی برای شناسایی آستانه‌های بحرانی و ریسک‌های سیستمی را ندارند.

این مقاله با هدف عبور از آینده‌پژوهی کیفی و ارائه یک چارچوب تحلیلی، محاسباتی و آستانه‌محور، سناریوهای زیست‌محیطی ایران تا افق ۲۰۵۰ را بررسی می‌کند. چارچوب پژوهش بر پایه ترکیب شاخص زیست‌پذیری پایدار (SLI) و شاخص نوآورانه آنتروپی اجتماعی–اکولوژیک (SEEI)، برگرفته از نظریه چرخه‌های آنتروپی–اکولوژیک (EECT)، طراحی شده است. این شاخص‌ها با مجموعه‌ای از متغیرهای کلیدی شامل ردپای اکولوژیک، ردپای آب، ردپای کربن، تنوع زیستی و کیفیت محیطی، امکان تحلیل دینامیک‌های غیرخطی و شناسایی آستانه‌های فروپاشی را فراهم می‌کنند.

سه سناریوی اصلی—تداوم روند (BAU)، مداخله اصلاحی (RI) و تغییر پارادایمی (TS)—به‌صورت کمی–کیفی مقایسه شده‌اند. نتایج نشان می‌دهد که سناریوی تداوم روند، سیستم را به‌طور قطعی به ناحیه فروپاشی اکولوژیک سوق می‌دهد، در حالی که سناریوی مداخله اصلاحی صرفاً سرعت تخریب را کاهش می‌دهد و سیستم را در وضعیت شکننده نگه می‌دارد. تنها سناریوی تغییر پارادایمی است که با رعایت آستانه‌های اکولوژیک و بازتعریف منطق تصمیم‌گیری، امکان گذار به زیست‌پذیری پایدار را فراهم می‌کند.

یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که آینده زیست‌محیطی ایران بیش از آنکه تابع محدودیت‌های طبیعی باشد، بازتاب انتخاب‌های نهادی و پارادایم توسعه است. این مقاله با ارائه یک چارچوب آینده‌پژوهی آستانه‌محور و سیاست‌پذیر، ابزاری برای تصمیم‌سازی تطبیقی در شرایط عدم قطعیت فراهم می‌کند و می‌تواند مبنایی برای مطالعات ملی و بین‌المللی در حوزه پایداری و زیست‌پذیری باشد.